Basın mesleğinde çalışanlar ile çalıştıranlar arasındaki ilişkiyi düzenleyen 5953 sayılı BASIN MESLEĞİNDE ÇALIŞANLARLA ÇALIŞTIRANLAR ARASINDAKİ MÜNASEBETLERİN TANZİMİ HAKKINDA KANUN 20/6/1952 tarihinden günümüze kadar yürürlüktedir. Yürürlükte olan kanun oldukça eski bir kanun olmasından dolayı günümüzde maalesef pek anlaşılır değildir ancak yargıtay içtihatları ışığında konuyu aydınlatmaya çalışacağız.
Kimler Basın İş Kanunu’na göre gazeteci olarak tanımlanmıştır?
Madde 1 – (Değişik: 4/1/1961 – 212/1 md.) Bu Kanun hükümleri Türkiye’de yayınlanan gazete ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki “işçi” tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle bunların işverenleri hakkında uygulanır. Bu Kanunun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denir.
Yukarıda belirtilen kanun maddesine göre Haberciler, gazeteciler, TV-Radyo, İnternet gibi medya organlarında sayılanlar şöyle sıralanabilir;
Başyazarlık,
Yazarlık,
Sorumlu müdürlük,
Yazı işleri müdürlüğü,
İstihbarat şefliği,
Muhabirlik,
Mütercimlik,
Düzelmenlik,
Foto muhabirliği,
Ressamlık,
Karikatürcülük,
İstihbarat telsizciliği-radyoculuğu,
Gazete müdürlüğü
İdare müdürlüğü gibi her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan meslekler sayılabilir. Ayrıca 5953 sayılı Basın İş Kanunu’na göre gazetecinin çalışması sonucu işverenden ücret alması gerekmektedir. Ücret alınmayarak çalışma yapılması halinde Basın İş Kanunu’na tabi çalışandan söz edilemez. Basın işleri sadece fikir ve sanat işlerinden oluşmamaktadır. Basın alanında çalışan şoför, kapıcı, güvenlikçi, temizlikçi, matbaa işçisi, muhasebeci, web tasarımcı vb. işler basın iş kanununa tabi değildir.
Kıdem tazminatı şartları
Basın İş Kanunu’na tabi çalışanların kıdem tazminatı hak edebilmesi için basitçe 3 ana unsur vardır.
- Basın İş Kanunu’na tabi bir çalışan olmalı
- İş sözleşmesinin çalışan tarafından haklı sebeple feshedilmiş olması, işverenin kusuru nedeniyle çalışan işten çıkarılmış olmalı veya kanunda belirtilen diğer haller(aşağıda ayrıntılarıyla açıklayacağız)
- 5 yıllık mesleki kıdem şartı sağlanmalıdır.
Basın İş Kanunu’na tabi çalışan kimdir?
Türk Hukukunda iş sözleşmesinden bahsedebilmek için yine üç ana unsur olması gerekmektedir. Bu unsurlar; iş, bağımlılık ve ücret olarak sıralanabilir. Ancak bir iş sözleşmesinin Basın İş Kanunu’na tabi bir hizmet olarak değerlendirilebilmesi için, yalnızca yukarıda dile getirilen unsurları taşıması yetmemektedir. İş, bağımlılık ve ücret unsurlarının yanında “Türkiye’de yayınlanan gazete ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunu’ndaki işçi tarifi dışında kalan kimselerle bunların işverenleri” arasında yapılan bir hizmet/iş sözleşmesi niteliğini taşıması da gerekmektedir. Yani gazetelerde çalışan ve yaptığı iş karşılığında ücret alan ve İş Kanunu’na tabi olmayan kişiler Basın İş Kanunu’na tabidir.
Bir kimsenin iş sözleşmesinin Basın İş Kanunu’na tabi olabilmesi için, onun “gazetecilik mesleğinin ifası” biçiminde de yorumlanabilen “fikir ve sanat işinde çalışması” gereklidir. Örneğin; muhabir, redaktör, fotoğrafçı, ressam, karikatürist, çevirmen, düzeltmen gibi kimselerin bu tür bir işte çalıştıkları kolaylıkla söylenebilir. Buna karşın matbaa teknisyeninin, sekreter ve daktilonun gazeteci sayılmaları mümkün değildir. Gazete idare müdürlerinin gazeteci niteliği bulunup bulunmadığı konusu tartışmalı olsa da, bize de isabetli gelen tutum, bunların yalnızca fikir işçisi niteliği taşıyıp gazeteci sıfatlarının bulunmadığı yönündedir.Oysa gazetenin yazı işleri müdürü fikir ve sanat işiyle meşgul olduğundan dolayı gazeteci kabul edilmektedir.Yargıtay ozalit işi yapanın da gazeteci sayılamayacağı anlamında yorumlanabilecek bir karara sahiptir. Bu arada editör ve yazarın da gazeteci niteliği taşıdığı söylenebilir. Gazetenin haber müdürünün de gazeteci olarak Basın İş Kanunu’na tabiliği açıktır. (HGK.29.03.2006; 9-82/118)
3984 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkındaki Kanun’un 38. maddesine göre radyo ve televizyon kuruluşlarında haberle ilgili bölümde çalışanlar da 27 numaralı gazetecilik iş koluna dâhil edilmiş ve Basın İş Kanunu’na tabi olmuşlardır .
İnternet Çalışanlarının Basın İş Kanunu İlişkisi
Bu başlığa kadar anlatılan yazılı basındaki gazeteciler, fikir ve sanat işlerinde çalışanlar ile ilgiliydi ancak günümüzde birçok haber kaynağı internet alanına geçiş yapmıştır. Hatta birçok gazete basılı olarak yayınlanmayı durdurmuş ve sadece internet platformlarında yayın yapar hale gelmiştir. 1952 yılında yürürlüğe giren Basın İş Kanunu’nda internet haberciliğine ilişkin bir tanımlama, o tarihlerde internet olmaması sebebiyle yapılamamıştır. Kanunda tanımalama yapılamamış olsa da Yargıtay 9.HD. 17.04.2007-33909/11104 sayılı kararı ile internet üzerinden yayın yapan gazetenin yayın koordinatörünün de Basın İş Kanunu’na tabi olduğuna karar verilmiştir. Belirtilen karar ışığında internetten yayın yapan gazetelerde çalışan fikir ve sanat işi yapıp karşılığıda ücret alan kişiler de basın çalışanı, gazeteci sayılacaktır.
İş Sözleşmesi sonlanma şekli
Kıdem tazminatı hak edebilmek için kanunlarla belirleniş şekillerden birisi içinde iş sözleşmesi sona ermiş olmalıdır. Basın İş Kanunu’nda tanımlanan kıdem tazminatı hak etme şartları 4857 Sayılı İş Kanunu’ndan farklılıklar göstermektedir.
Gazetecinin Basın İş Kanunu’na göre kıdem tazminatı hak edebilmesi için, işverenin fesih bildirimi ile sözleşmeyi sona erdirmesi ve kıdem tazminatı düzenlendiğine göre gazetecinin kıdem tazminatı alabilmesi için süresi belirli olmayan hizmet akdinin işveren tarafından fesih bildirimi ile sona erdirilmesi gerekmektedir. İşveren sözleşmeyi ister usulüne uygun olarak ister usulsüz olarak (ihbar öneline uymadan) feshetsin, gazeteciye kıdem tazminatı ödenmelidir. İşveren, hizmet akdini haklı nedenle, örneğin Basın İş Kanunu’nun 11/3 maddesinde yazılı hakka dayanarak feshederse, gazeteciye kıdem tazminatı ödemek zorunda değildir.
Basın İş Kanunu madde 11; “Bir mevkutenin veçhe ve karakterinde gazeteci için şeref veya şöhretini veya umumiyetle manevi menfaatlerini ihlal edici bir vaziyet ihdas edecek şekilde bariz bir değişiklik vukuu halinde, gazeteci ihbar mühletini beklemeden akdi feshedebilir. ” demektedir. Bu kanuna dayanarak gazeteci tarafından, işverene ihtarname çekilerek iş sözleşmesi derhal feshedilebilir. Gazetecinin haklı görülmesi durumunda işveren tarafından sözleşmesi feshedilmesi halinde alması gereken tazminatların aynısını alabileceği hüküm altına alınmıştır.
Basın İş Kanunu’nda öngörülen ve gazetecinin kıdem tazminatına hak kazanmasına götürecek sona erme halleri içinde maalesef gazetecinin sebepsiz-haksız feshi yer almadığı gibi muvazzaf askerlik, emeklilik, evlenme ve emeklilik yaşı dışındaki koşulları sağladığı için feshetme olgularına (4857 sy. İşK atfıyla 1475 sy. İşK. 14/I) yer verilmediği görülmektedir. Gazetecinin maaşını alamaması sebebiyle iş sözleşmesini feshetmesi halinde ise kıdem tazminatı hak edeceği yargıtay kararları ile kabul edilmiştir.
Gazetecinin diğer şartları da sağladıktan sonra ölümü halinde, yasal mirasçılarına işveren tarafından gazetecinin her bir yıllık çalışmasına karşılık bir aylık maaşı kadar ödeme yapılmalıdır.
5 Yıllık Kıdem Koşulu Gerçekleşmelidir
Kıdem tazminatı için aranan diğer koşulları sağlayan gazeteciye kıdem tazminatı ödenebilmesi için gerçekleşmesi gereken son olgu kıdem koşulunun sağlanmasıdır. Nitekim bu husus, Basın İş Kanunu 6. hükmünden anlaşılmaktadır. Yasaya göre gazeteciye kıdem tazminatı ödenebilmesi için gazetecilik mesleğinde en az 5 yıl çalışmış olması gerekir ve bu süre (yasal asgari kıdem) hizmet akdinin aynı veya farklı gazete/radyo/TV. İşverenleriyle yapılıp sürdüğüne bakılmaksızın gazetecinin gazetecilik mesleğine ilk giriş tarihinden itibaren başlar. Bu kıdem hesabına stajyerlik (deneme) süresi de dahildir.
Kıdem tazminatı hak edebilme şartı olan 5 yıllık kıdem bir defa hak edildikten sonra, bir işverenden kıdem tazminatı tahsil edildikten sonra kıdem tazminatı başka işveren tarafından tekrar sıfırdan başlar ancak 5 yıl kıdem şartı tekrar aranmaz.
Kıdem Tazminatı Hesaplaması
Gaztecilere ödenecek kıdem tazminatı her 1 yıllık çalışmaya karşılık 1 aylık ücret karşılığı olarak hesaplanır. 6 aydan az olan süreler aşağı yuvarlanıri 6 aydan yukarı olan süreler 1 eklenerek hesaplanır. Gazetecilerin kıdem tazminatı hesaplamasında 24 ayın kıdem tazminatı gelir vergisinden muaftır, hesaplamada gelir vergisi kesintisi yapılmaz. Ödenecek kıdem tazminatı hesaplanmasında çıplak brüt ücret üzerinden hesaplama yapılır. Kıdem tazminatı hesaplanırken daha önce tahsil edilen kıdem tazminatları hesaba dahil edilmez.
